Odmowa złożenia zeznań w postępowaniu cywilnym

W postępowaniu cywilnym regułą jest, że każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się przed sądem i złożyć zeznania (w określonych wypadkach – złożyć zeznania na piśmie). Jednocześnie przepisy wskazują określone kategorie osób, które świadkami w sprawie być nie mogą (np. osoby niezdolne do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń) lub nie mogą być świadkami w zakresie określonych faktów (np. ograniczenia w zakresie przesłuchania mediatora). Czym innym jest natomiast przysługujące niektórym osobom prawo do odmowy złożenia zeznań (odmowa złożenia zeznań) lub prawo do odmowy odpowiedzi na pytanie.

Prawo do odmowy zeznań przysługuje: małżonkom stron, ich wstępnym, zstępnym i rodzeństwu oraz powinowatym w tej samej linii lub stopniu, jak również osobom pozostającym ze stronami w stosunku przysposobienia. Wstępni (np. rodzice, dziadkowie strony) oraz zstępni (np. dzieci, wnuki strony) to krewni w linii prostej strony postępowania (osoby, z których jedna pochodzi od drugiej). Powinowactwo to relacja która powstaje między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. W przypadku przysposobienia chodzi o tzw. „adopcję”. Pojęcie rodzeństwa obejmuje także rodzeństwo „przyrodnie„. Inaczej niż w postępowaniu karnym, prawo do odmowy złożenia zeznań nie przysługuje osobom żyjącym w konkubinacie. Świadek może skorzystać z prawa do odmowy zeznań pomimo ustania małżeństwa lub rozwiązania stosunku przysposobienia. Nie jest jednak dopuszczalne skorzystanie z tego uprawnienia w sprawach o prawa stanu (np. w sprawach o unieważnienie małżeństwa), z wyjątkiem spraw o rozwód. Niezależnie od powyższego uprawnienia świadek może również odmówić odpowiedzi na zadane mu pytanie wtedy, gdy odpowiedź na to pytanie mogłaby narazić jego lub osoby mu bliskie (chodzi tu o osoby w stosunku do których przysługuje świadkowi prawo odmowy zeznań) na odpowiedzialność karną, hańbę lub dotkliwą i bezpośrednią szkodę majątkową albo jeżeli zeznanie miałoby być połączone z pogwałceniem istotnej tajemnicy zawodowej. Także osoba duchowna może odmówić zeznań co do faktów powierzonych mu na spowiedzi. O możliwości skorzystania z wyżej wymienionych uprawnień świadek powinien zostać pouczony zanim przystąpi do składania zeznań. Odmowa złożenia zeznań przez świadka, jeżeli tylko mieści się w ramach skorzystania przez świadka z przysługujących mu uprawnień, nie może się wiązać z żadnymi negatywnymi konsekwencjami dla świadka. W końcu jest to jedno z przysługujących mu uprawnień.

Z kolei w przypadku nieuzasadnionej odmowy złożenia zeznań (lub odpowiedzi na pytanie) sąd skazuje świadka na grzywnę. Niezależnie od wymierzenia świadkowi grzywny sąd może też nakazać aresztowanie takiego świadka na czas nieprzekraczający tygodnia. Powoduje to, że z przysługujących świadkowi uprawnień należy korzystać świadomie i z rozwagą. Z drugiej strony, nie należy obawiać się też korzystania z tych uprawnień w sytuacjach, w których jest to prawnie dopuszczalne i świadek chce z nich skorzystać. W razie wątpliwości, jeszcze przed rozprawą, świadek może udać się do profesjonalisty (np. adwokata), celem skonsultowania swojego konkretnego przypadku. Konsultacja taka może ułatwić świadkowi np. ustalenie czy mieści się on w katalogu osób wskazanych w art. 261 kodeksu postępowania cywilnego.

adw. Karol Kowalik

stan prawny na dzień: 29 marca 2023 r.